बैकुण्ठ दाहाल

राष्ट्रको समृद्धि केवल प्राकृतिक स्रोत, सरकारी योजना वा ठूलो लगानीले मात्र सम्भव हुँदैन। कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक शक्ति त्यहाँका मेहनती, अनुशासित र जिम्मेवार नागरिकमा निहित हुन्छ। नागरिकले श्रमलाई सम्मान गर्ने, उत्पादनमा जोड दिने र समाजका लागि निस्वार्थ रूपमा श्रमदान गर्ने संस्कार विकास गर्न सके मात्र दिगो विकास सम्भव हुन्छ। त्यसैले राष्ट्र निर्माणमा श्रम र श्रमदानको महत्व अत्यन्त ठूलो छ।

श्रम भनेको कुनै काम गरेर उत्पादन, सेवा वा आम्दानी सिर्जना गर्ने प्रक्रिया हो। श्रमले व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ, परिवारलाई सुखी बनाउँछ र राष्ट्रको अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ। किसानको खेतमा पसिना, मजदुरको मेहनत, शिक्षकको ज्ञान, चिकित्सकको सेवा, उद्यमीको सिर्जनशीलता र कर्मचारीको इमानदार कार्यसम्पादन—यी सबै श्रमका स्वरूप हुन्। जब समाजमा श्रमको सम्मान हुन्छ, तब उत्पादन बढ्छ, रोजगारी सिर्जना हुन्छ र देश आत्मनिर्भर बन्ने दिशामा अघि बढ्छ।

त्यसैगरी, कुनै आर्थिक लाभको अपेक्षा नगरी समाज, समुदाय वा राष्ट्रको हितका लागि गरिने निस्वार्थ श्रमलाई श्रमदान भनिन्छ। गाउँको बाटो निर्माण, विद्यालय र सार्वजनिक स्थलको सरसफाइ, वृक्षारोपण, खानेपानीका मुहान संरक्षण, विपद्को समयमा उद्धार तथा पुनःनिर्माण जस्ता कार्य श्रमदानका उत्कृष्ट उदाहरण हुन्। श्रमदानले खर्च मात्र बचाउँदैन, समाजमा एकता, सहयोग, अनुशासन र अपनत्वको भावना पनि बलियो बनाउँछ।

नेपाल आज युवाशक्तिको पलायनजस्तो गम्भीर समस्यासँग जुधिरहेको छ। लाखौँ युवा रोजगारीको खोजीमा विदेशिएका छन्। उनीहरूले पठाएको विप्रेषणले केही समय अर्थतन्त्रलाई टेवा दिए पनि त्यसलाई स्थायी विकासको आधार बनाउन सकिँदैन। उत्पादन गर्ने हात विदेशिएपछि देशभित्र उद्योग, कृषि र उद्यम कमजोर बन्छन्। त्यसैले सरकारले युवालाई आफ्नै देशमा रोजगारी र उद्यमका अवसर सिर्जना गर्ने नीति अविलम्ब लागू गर्नुपर्छ। सीपमूलक शिक्षा, सहुलियतपूर्ण ऋण, कृषि तथा उद्योगमा लगानी र उत्पादनमुखी कार्यक्रममार्फत युवालाई देशमै भविष्य देखाउन सकियो भने राष्ट्रले नयाँ गति लिन सक्छ।
राष्ट्र निर्माणमा श्रम संस्कृतिको विकास अपरिहार्य छ। श्रमलाई सानो–ठूलो भनेर विभाजन गर्ने सोचको अन्त्य हुनुपर्छ। जुनसुकै इमानदार श्रम सम्मानयोग्य हुन्छ। श्रम गर्ने व्यक्तिलाई सम्मान गर्ने संस्कारले मात्र उत्पादनमुखी समाज निर्माण गर्न सक्छ। विद्यालय तहदेखि नै विद्यार्थीलाई श्रमको महत्व, व्यावहारिक सीप, उद्यमशीलता र सामाजिक सेवाको शिक्षा दिन आवश्यक छ। शिक्षालाई केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम नभई जीवनोपयोगी र उत्पादनसँग जोडिएको बनाउनुपर्छ।

श्रमदानलाई पनि राष्ट्रिय अभियानका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ। प्रत्येक नागरिकले वर्षमा केही दिन आफ्नो समुदायका लागि निस्वार्थ श्रमदान गर्ने संस्कार बसाल्न सके स्थानीय विकासमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ। सफा गाउँ, हरियाली वातावरण, व्यवस्थित सार्वजनिक सम्पत्ति र बलियो सामाजिक एकता श्रमदानकै माध्यमबाट सम्भव हुन्छ। यसले नागरिकमा राष्ट्रप्रतिको अपनत्व र जिम्मेवारीको भावना पनि अभिवृद्धि गर्छ।

आज नेपाललाई उपभोगमुखी होइन, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रको आवश्यकता छ। यसको आधार भनेकै श्रम, सीप, अनुशासन र श्रमदानको संस्कार हो। सरकारले श्रमलाई सम्मान गर्ने नीति, उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यक्रम र युवालाई स्वदेशमै अवसर दिने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। नागरिकले पनि राष्ट्र निर्माण सरकारको मात्र दायित्व होइन, आफ्नो साझा जिम्मेवारी हो भन्ने भावना विकास गर्न आवश्यक छ।

अन्ततः, समृद्ध नेपाल निर्माणको आधार श्रम, उत्पादन र सेवाभावमा आधारित समाज हो। जब श्रम गर्ने हातको सम्मान हुन्छ, श्रमदानलाई सामाजिक संस्कारका रूपमा स्वीकार गरिन्छ र युवाले आफ्नै देशमा भविष्य देख्न थाल्छन्, तब मात्र राष्ट्रले दिगो समृद्धिको बाटो समात्न सक्छ। त्यसैले राष्ट्र निर्माणको अभियानमा प्रत्येक नागरिकले श्रमलाई सम्मान गरौँ, श्रमदानलाई जीवन संस्कार बनाऔँ र आत्मनिर्भर नेपालको निर्माणमा आ–आफ्नो ठाउँबाट योगदान दिऔँ।