इराकबाट अमेरिकी सेना पूर्ण रूपमा फिर्ता, अब सुरक्षा व्यवस्थामाथि चुनौती

अमेरिका र इराकबीच सन् २०२४ मा भएको सहमतिअनुसार इराकमा अमेरिकी नेतृत्वको इस्लामिक स्टेटविरुद्धको सैन्य मिसन अन्त्य गर्ने र बाँकी अमेरिकी तथा गठबन्धन सेना सन् २०२६ को सेप्टेम्बरसम्म फिर्ता गर्ने योजना बनेको थियो। त्यही योजनाअनुसार अन्तिम अमेरिकी सेना पनि इराकबाट बाहिरिएको हो।

अमेरिकी सेना पहिलोपटक सन् २००३ मा तत्कालीन राष्ट्रपति सद्दाम हुसेनको सरकार हटाउन गरिएको अमेरिकी नेतृत्वको सैन्य आक्रमणसँगै इराक पुगेको थियो।

सद्दाम हुसेन सत्ताच्युत भएपछि पनि अमेरिकी सेना इराकमै रह्यो। नयाँ सरकार निर्माण र सुरक्षा व्यवस्थामा सहयोग गर्नुका साथै अमेरिकी सेनाले सद्दाम समर्थक तथा अल–कायदासँग सम्बन्धित विद्रोहीविरुद्ध लामो समय सैन्य अभियान सञ्चालन गरेको थियो। सन् २००७ मा इराकमा अमेरिकी सैनिकको संख्या करिब १ लाख ७० हजारसम्म पुगेको थियो। तर अमेरिकी सेना सन् २००३ देखि २०२६ सम्म निरन्तर इराकमा बसेको भने होइन।

अमेरिकी सेना पहिलोपटक सन् २०११ को अन्त्यमा इराकबाट पूर्ण रूपमा बाहिरिएको थियो। तर त्यसको तीन वर्षपछि इस्लामिक स्टेट (आईएस)को उदयसँगै अमेरिकी सेना फेरि इराक फर्किएको थियो। सन् २०१४ मा इस्लामिक स्टेटले इराक र सिरियाको ठूलो भूभाग नियन्त्रणमा लिएपछि इराक सरकारले अमेरिका लगायत अन्तर्राष्ट्रिय गठबन्धनसँग सहयोग मागेको थियो।

त्यसपछि अमेरिकी नेतृत्वको गठबन्धनले इराकी सेनालाई आईएसविरुद्धको अभियानमा सहयोग गर्‍यो। अमेरिकी सेनाले हवाई आक्रमण, गुप्तचर सूचना, निगरानी तथा इराकी सुरक्षा बललाई तालिम र अन्य सैन्य सहयोग प्रदान गर्दै आएको थियो। सन् २०१७ सम्म आईएसले आफ्नो नियन्त्रणमा रहेको अधिकांश भूभाग गुमाइसकेको थियो। त्यसपछि पनि उक्त समूह पूर्ण रूपमा समाप्त भने भएको छैन। अहिले आईएस मुख्यतः साना समूह र स्लीपर सेलमार्फत सक्रिय रहेको बताइन्छ।

अमेरिका र इराकले सन् २०२४ मै अमेरिकी नेतृत्वको गठबन्धनको सैन्य मिसन क्रमशः अन्त्य गर्ने सहमति गरेका थिए। योजनाअनुसार इराकका अधिकांश क्षेत्रबाट गठबन्धन सेना हटाइसकिएको थियो भने उत्तरी इराकमा रहेका बाँकी अमेरिकी सैनिकलाई पनि सेप्टेम्बर ३० सम्म फिर्ता गर्ने योजना थियो।

अन्तिम चरणमा रहेका करिब १ हजार ५०० अमेरिकी तथा गठबन्धनका सैनिकलाई इराकबाट अन्य देशमा सारिएको छ। इस्लामिक स्टेटविरुद्धको क्षेत्रीय अभियान भने इराकबाहिरबाट जारी राख्ने योजना रहेको छ।

अमेरिकी सेना फिर्ता भएपछि सबैभन्दा ठूलो प्रश्न इराकको सुरक्षा क्षमतामाथि उठेको छ। अमेरिकी सेनाले इराकी सुरक्षा बललाई इस्लामिक स्टेटविरुद्ध गुप्तचर सूचना, निगरानी र अन्य सैन्य सहयोग दिँदै आएको थियो। अब यस्तो प्रत्यक्ष अमेरिकी सहयोग घट्ने भएकाले इराकी सुरक्षा संयन्त्रले आईएसका बाँकी सञ्जालसँग आफैं प्रभावकारी रूपमा जुध्नुपर्ने अवस्था आएको छ।

अर्कोतर्फ, इरान समर्थित सशस्त्र समूहको प्रभाव बढ्न सक्ने चिन्ता पनि व्यक्त गरिएको छ। इरानसँग निकट सम्बन्ध रहेका केही शक्तिशाली सशस्त्र समूहले हतियार त्याग्ने सरकारी आग्रह अस्वीकार गरेका छन्। अमेरिकी सेना फिर्ता भएपछि इराकको राजनीतिक तथा सुरक्षा क्षेत्रमा ती समूहको प्रभाव अझ बढ्न सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

विश्लेषकहरूले अमेरिकी सेना हटेपछि उत्पन्न हुन सक्ने सुरक्षा रिक्तताको फाइदा आईएसका बाँकी स्लीपर सेलले उठाउन सक्ने सम्भावनाबारे पनि चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। अमेरिकी सेना फिर्तीलाई सबैले सुरक्षा जोखिमका रूपमा मात्र हेरेका छैनन्। धेरै इराकीका लागि विदेशी सेना बाहिरिनु राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ता र आफ्नो सुरक्षा व्यवस्थामाथि इराकी राज्यको नियन्त्रणसँग जोडिएको विषय हो।

इरान र उसका सहयोगी समूहहरूले पनि अमेरिकी सेना फिर्तीलाई आफ्नो राजनीतिक उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यससँगै अब इराकी सुरक्षा बलले इस्लामिक स्टेटका बाँकी सञ्जाल नियन्त्रण गर्ने, सशस्त्र समूहलाई राज्यको सुरक्षा संरचनाभित्र व्यवस्थापन गर्ने र बाह्य शक्तिहरूबीच सन्तुलन कायम गर्ने चुनौती सामना गर्नुपर्ने देखिएको छ। अमेरिकी सेना फिर्तीले इराकको दुई दशक लामो अमेरिकी सैन्य अध्याय समाप्त गरे पनि इराकको सुरक्षा र क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनको नयाँ अध्याय भने सुरु भएको छ।